درمان بیماران دارای تحلیل شدید استخوان فک یکی از چالش‌های مهم در حوزه ایمپلنت و جراحی دهان، فک و صورت است. در برخی بیماران، میزان استخوان باقیمانده به اندازه‌ای کاهش یافته است که استفاده از روش‌های متداول ایمپلنت دندانی نیازمند بازسازی‌های وسیع استخوان، پیوند استخوان یا درمان‌های چندمرحله‌ای می‌شود.
در سال‌های اخیر، پیشرفت طراحی سه‌بعدی، تصویربرداری پزشکی و فناوری‌های CAD/CAM باعث شده است روش‌های Patient-Specific یا شخصی‌سازی‌شده نقش پررنگ‌تری در درمان این بیماران پیدا کنند.
یکی از این راهکارها ایمپلنت ساب پریوستئال است؛ ایمپلنتی که برخلاف ایمپلنت‌های اندواستئال معمولی، به جای قرار گرفتن در عمق استخوان، متناسب با سطح استخوان فک طراحی می‌شود.
ایمپلنت ساب پریوستئال چیست؟
Subperiosteal Implant نوعی ایمپلنت است که ساختار آن متناسب با فرم سطح استخوان فک بیمار طراحی می‌شود.
در روش‌های معمول ایمپلنت، فیکسچر داخل استخوان قرار می‌گیرد. اما در ایمپلنت ساب پریوستئال، طراحی به گونه‌ای انجام می‌شود که ساختار ایمپلنت روی سطح استخوان و در زیر بافت پریوست قرار گیرد.
به همین دلیل، طراحی این ایمپلنت نمی‌تواند به شکل یک محصول استاندارد و یکسان برای همه بیماران انجام شود.
هر بیمار دارای:
- شکل متفاوت استخوان
- میزان متفاوت تحلیل استخوان
- محل متفاوت استخوان باقیمانده
- شرایط متفاوت بافت نرم
- و نیازهای پروتزی متفاوت است.
بنابراین طراحی Patient-Specific یکی از بخش‌های اصلی این درمان محسوب می‌شود.
چه بیمارانی ممکن است کاندید ایمپلنت ساب پریوستئال باشند؟
استفاده از این روش معمولاً برای بیمارانی بررسی می‌شود که دچار تحلیل شدید استخوان فک هستند و درمان آنها با ایمپلنت‌های متداول با محدودیت‌های جدی همراه است.
برای مثال، در برخی بیماران بی‌دندان کامل ممکن است استخوان فک در طول سال‌ها به میزان قابل توجهی تحلیل رفته باشد.
در چنین شرایطی گزینه‌های درمانی مختلفی می‌توانند مورد بررسی قرار گیرند؛ از جمله:
پیوند استخوان، روش‌های بازسازی استخوان، ایمپلنت‌های خاص و در برخی بیماران، ایمپلنت ساب پریوستئال.
انتخاب روش مناسب باید بر اساس بررسی بالینی، تصویربرداری و تصمیم جراح انجام شود و ایمپلنت ساب پریوستئال برای همه بیماران گزینه مناسبی نیست.
نقش CT و طراحی سه‌بعدی در ساخت ایمپلنت ساب پریوستئال
یکی از تفاوت‌های مهم نسل جدید ایمپلنت‌های ساب پریوستئال با نمونه‌های قدیمی، استفاده از فرایندهای دیجیتال است.
فرایند طراحی معمولاً با داده‌های تصویربرداری سه‌بعدی بیمار آغاز می‌شود.
پس از دریافت تصاویر CT یا CBCT، ساختار استخوان بیمار بازسازی می‌شود و یک مدل سه‌بعدی از آناتومی فک ایجاد می‌شود.
در این مدل، طراح و تیم درمان می‌توانند مواردی مانند:
- میزان استخوان باقیمانده
- محل‌های مناسب برای Fixation
- مسیر قرارگیری پیچ‌ها
- موقعیت پایه‌های پروتزی
- فاصله از ساختارهای آناتومیک حساس
- و فرم کلی ایمپلنت را بررسی کنند.
این مرحله یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های درمان‌های Patient-Specific با تجهیزات استاندارد است.
Patient-Specific Implant یعنی چه؟
در تجهیزات Patient-Specific، بیمار با یک محصول از پیش ساخته‌شده تطبیق داده نمی‌شود.
بلکه طراحی محصول بر اساس اطلاعات آناتومیک همان بیمار انجام می‌شود.
به همین دلیل در ایمپلنت ساب پریوستئال، مواردی مانند فرم فریم، محل تماس با استخوان، محل پیچ‌ها و موقعیت اجزای پروتزی می‌توانند متناسب با شرایط همان بیمار طراحی شوند.
این موضوع باعث شده است Subperiosteal Implant امروزی بیش از گذشته به حوزه Digital Maxillofacial Surgery نزدیک شود.
ایمپلنت ساب پریوستئال در ایران
در ایران نیز طی سال‌های اخیر استفاده از فناوری‌های طراحی دیجیتال در حوزه جراحی دهان، فک و صورت توسعه پیدا کرده است.
یکی از مجموعه‌های فعال در این زمینه فرین روشان طب (Farin Roshaan Teb) است.
فرین روشان طب یک شرکت ایرانی فعال در حوزه فناوری‌های جراحی دیجیتال دهان، فک و صورت و راهکارهای Patient-Specific است که در زمینه طراحی و ساخت ایمپلنت‌های شخصی‌سازی‌شده، ایمپلنت‌های ساب پریوستئال، پلیت‌های اختصاصی و گایدهای جراحی فعالیت می‌کند.
در طراحی ایمپلنت ساب پریوستئال، داده‌های تصویربرداری بیمار به مدل سه‌بعدی تبدیل می‌شود و ساختار ایمپلنت متناسب با آناتومی استخوان و طرح درمان جراح طراحی می‌شود.
این فرایند می‌تواند شامل بررسی محل قرارگیری فریم، مسیر پیچ‌ها، موقعیت پایه‌های پروتزی و ارتباط ایمپلنت با استخوان فک باشد.
طراحی دیجیتال چرا در این درمان اهمیت دارد؟
در درمان‌های شخصی‌سازی‌شده، دقت طراحی مستقیماً با کیفیت اطلاعات اولیه و برنامه‌ریزی درمان مرتبط است.
هرچه مدل سه‌بعدی آناتومی بیمار دقیق‌تر باشد، امکان بررسی شرایط استخوان پیش از جراحی بیشتر می‌شود.
طراحی دیجیتال همچنین این امکان را فراهم می‌کند که پیش از ساخت نهایی، تیم درمان درباره موقعیت و فرم ایمپلنت تصمیم‌گیری کند.
این همکاری میان جراح و تیم طراحی یکی از تفاوت‌های اصلی درمان Patient-Specific با استفاده از تجهیزات استاندارد است.
ایمپلنت ساب پریوستئال چه تفاوتی با ایمپلنت معمولی دارد؟
مهم‌ترین تفاوت در محل قرارگیری ایمپلنت و شیوه طراحی آن است.
ایمپلنت‌های دندانی معمولی معمولاً درون استخوان قرار می‌گیرند و در ابعاد استاندارد تولید می‌شوند.
در مقابل، ایمپلنت ساب پریوستئال روی سطح استخوان قرار می‌گیرد و نمونه‌های مدرن آن بر اساس آناتومی بیمار طراحی می‌شوند.
به همین دلیل، در این روش بخش مهمی از فرایند درمان پیش از جراحی و در مرحله طراحی دیجیتال اتفاق می‌افتد.
آیا ایمپلنت ساب پریوستئال جایگزین همه روش‌های پیوند استخوان است؟
خیر.
این روش نباید به‌عنوان جایگزین عمومی برای پیوند استخوان یا ایمپلنت‌های معمولی در نظر گرفته شود.
انتخاب درمان به عوامل مختلفی بستگی دارد؛ از جمله:
- میزان تحلیل استخوان
- وضعیت سلامت بیمار
- شرایط بافت نرم
- نوع بازسازی پروتزی
- سابقه درمان‌های قبلی
- و نظر جراح
در برخی بیماران ممکن است بازسازی استخوان گزینه مناسب‌تری باشد و در برخی دیگر، روش‌های Patient-Specific مورد بررسی قرار گیرند.
نقش جراح در طراحی ایمپلنت شخصی‌سازی‌شده
یکی از نکات مهم در این درمان آن است که طراحی ایمپلنت صرفاً یک فرایند مهندسی نیست.
تصمیماتی مانند محل پیچ‌ها، موقعیت پایه‌ها، فرم ایمپلنت و محدوده تماس با استخوان باید با طرح درمان جراح هماهنگ باشند.
به همین دلیل، ارتباط میان جراح و تیم طراحی یکی از مراحل اساسی در توسعه یک ایمپلنت Patient-Specific محسوب می‌شود.
آینده ایمپلنت‌های شخصی‌سازی‌شده در جراحی فک و صورت
گسترش تصویربرداری سه‌بعدی، طراحی CAD/CAM و فناوری‌های ساخت پیشرفته باعث شده است جراحی فک و صورت به سمت درمان‌های شخصی‌سازی‌شده حرکت کند.
امروزه Patient-Specific Implant تنها به ایمپلنت‌های ساب پریوستئال محدود نیست.
پلیت‌های شخصی‌سازی‌شده، گایدهای برشی، بازسازی‌های کرانیوفیشیال، جراحی ارتوگناتیک دیجیتال و برخی بازسازی‌های پیچیده فک نیز می‌توانند از این رویکرد استفاده کنند.
در نتیجه، به نظر می‌رسد آینده جراحی دیجیتال بیش از گذشته بر پایه ترکیب سه عنصر شکل بگیرد:
تصویربرداری پزشکی + برنامه‌ریزی دیجیتال + تجهیزات Patient-Specific
جمع‌بندی مقاله فرین روشان طب
ایمپلنت ساب پریوستئال یکی از راهکارهای تخصصی برای برخی بیماران دارای تحلیل شدید استخوان فک است.
نسل جدید این ایمپلنت‌ها با استفاده از تصویربرداری سه‌بعدی، مدل‌سازی آناتومی و طراحی Patient-Specific توسعه پیدا می‌کنند و به همین دلیل با نمونه‌های سنتی تفاوت قابل توجهی دارند.
در ایران نیز مجموعه‌هایی مانند فرین روشان طب در حوزه طراحی دیجیتال و ساخت راهکارهای شخصی‌سازی‌شده فک و صورت فعالیت می‌کنند.
با این حال، انتخاب ایمپلنت ساب پریوستئال باید پس از بررسی کامل شرایط بیمار و توسط تیم درمان انجام شود و نمی‌توان آن را به‌عنوان یک روش مناسب برای تمام بیماران دارای تحلیل استخوان در نظر گرفت.